De doodstraf roept bij mij vragen op over rechtvaardigheid. De mislukte executie van Christa Pike zette me opnieuw aan het denken: wie mag beslissen over leven en dood, en wat is een passende straf?
De doodstraf is weer in het nieuws. Christa Pike zou in Tennessee ter dood worden gebracht met een dodelijke injectie. Dat is niet gelukt. Volgens haar advocaten kreeg ze twee doses pentobarbital toegediend, maar bleef ze leven. Ze werd naar het ziekenhuis gebracht. Een paar dagen later meldden haar advocaten dat ze buiten bewustzijn was en aan de beademing lag. Ook zeiden ze dat ze verwondingen aan haar armen had. Dat is hun lezing van wat er is gebeurd; een volledig onafhankelijk beeld van haar medische toestand is mij niet bekend.
Doodstraf en rechtvaardigheid: waarom kreeg Christa Pike de doodstraf?
Pike kreeg de doodstraf voor de moord op Colleen Slemmer, een negentienjarige medestudente bij een Job Corps-centrum in Knoxville. Pike was achttien toen ze Slemmer in 1995 met hulp van anderen naar een afgelegen plek lokte en haar daar mishandelde en doodde. Volgens de aanklagers dacht Pike dat Slemmer haar vriend probeerde af te pakken. Een jury veroordeelde haar voor moord met voorbedachten rade en legde haar de doodstraf op.
Toen ik het nieuws las, merkte ik hoe snel mijn oordeel werd meegesleept door de manier waarop het verhaal werd verteld. Mijn eerste gedachte was: wie zijn wij eigenlijk, dat we het recht hebben om een ander mens ter dood te brengen?
Tegelijk ben ik vader van een zoon van twaalf. Als iemand hem iets verschrikkelijks zou aandoen, kan ik me voorstellen dat ik heel andere dingen zou denken. Misschien zou ik willen dat de dader net zo veel pijn had als mijn kind. Ik weet niet of ik daar op dat moment boven zou staan. Dat is geen fraaie gedachte, maar wel een eerlijke.
Toch blijft de vraag daarna liggen. Mogen we iemand doden omdat die een ander heeft gedood? En wie is “we” dan precies: de familie van het slachtoffer, de staat? Ik vind het moeilijk om daar een eenvoudig antwoord op te geven.
Bij Pike zijn later psychische aandoeningen genoemd, waaronder een bipolaire stoornis en PTSS. Haar advocaten hebben ook gewezen op het misbruik dat ze als kind zou hebben meegemaakt. Dat kan helpen om haar achtergrond en gedrag beter te begrijpen. Het maakt de moord niet ongedaan en neemt haar verantwoordelijkheid niet weg. Maar het roept wel vragen op over hoe iemands omstandigheden zouden moeten meewegen bij de straf.
Welke straf is rechtvaardig voor het slachtoffer?
Maar wat is dan een passende straf? Hoe doe je recht aan de nabestaanden, zonder te doen alsof hun verlies met een vonnis kan worden hersteld? Opsluiten in een cel van 3 bij 3 en dan de sleutel weggooien? Een levenslange gevangenisstraf kan betekenen dat iemand nooit meer vrijkomt. Je kunt ook denken aan behandeling en de mogelijkheid dat iemand na tientallen jaren verandert. Maar dat laatste kan voor nabestaanden onverdraaglijk voelen. Ik heb daar geen nette oplossing voor.
Dan is er nog het risico dat een rechter een fout maakt. Onderzoek kan ontsporen door tunnelvisie, getuigen kunnen zich vergissen en bewijs kan verkeerd worden uitgelegd. Bij een gevangenisstraf kan een onterecht veroordeelde in theorie ooit vrijkomen. Een executie is onomkeerbaar. Als later blijkt dat iemand niet schuldig was, valt er niets meer recht te zetten. En ook de familie van die persoon krijgt haar leven niet terug. Voor mij raakt dat aan de kern van de doodstraf en rechtvaardigheid: wat als de staat zelf een onherstelbare fout maakt?
Zo beland ik bij een ongemakkelijke vraag: Voor mij is dat de kern van het dilemma rond doodstraf en rechtvaardigheid. Mag de staat het leven nemen van iemand die zelf een leven heeft genomen? En als het antwoord nee is, wat doen we dan met iemand die een gruwelijke moord heeft gepleegd? Opsluiten en de sleutel weggooien? Of iemand behandelen, in de hoop dat die ooit verandert? Ook daar heeft mijn gevoel geen simpel antwoord op. Een waar ethisch dilemma.
Doodstraf en rechtvaardigheid: mijn persoonlijke band met gevangenen
Misschien speelt ook mee dat ik Edith Reinhardt ken. Zij was voorzitter van de stichting Inside-Outside, een Nederlandse stichting die mensen koppelt aan gevangenen in de Verenigde Staten om met elkaar te schrijven. De stichting vindt dat ook mensen die ernstige misdrijven hebben gepleegd contact met de buitenwereld moeten kunnen houden, en is tegen wrede en onmenselijke straffen, waaronder de doodstraf.
De doodstraf in Turkije en Nederland?
Ik woon in Turkije zoals je weet, en vroeg me af of de doodstraf hier nog bestaat. Het antwoord is nee. Turkije heeft de doodstraf in stappen afgeschaft. In 2002 werd die afgeschaft voor misdrijven in vredestijd. In 2004 schrapte het parlement de resterende bepalingen uit de wet. Turkije heeft zich ook verbonden aan Protocol 13 bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, dat de doodstraf onder alle omstandigheden verbiedt. Dat protocol trad voor Turkije in 2006 in werking.
De laatste executie in Turkije was in 1984. Maar dat betekent niet dat er sindsdien nooit meer over de doodstraf is gesproken. Vooral na de mislukte staatsgreeppoging van 2016 laaide het politieke debat over herinvoering weer op. Maar de doodstraf is niet opnieuw ingevoerd.
En hoe zit dat dan in Nederland? Daar is de doodstraf voor gewone misdrijven in 1870 afgeschaft. Toch was dat nog niet het einde van alle executies: na de Tweede Wereldoorlog werden in het kader van de bijzondere rechtspleging mensen geëxecuteerd. De laatste executie in Nederland was in 1952. Sinds 1983 staat in artikel 114 van de Grondwet: “De doodstraf kan niet worden opgelegd.”
Nederland en Turkije hebben dus allebei een geschiedenis waarin de doodstraf nog lang onderwerp van wetgeving en debat bleef. De precieze stappen en jaartallen verschillen. Voor mij brengt die vergelijking de vraag niet dichter bij een (simpel) antwoord. Wel maakt ze duidelijk dat afschaffing niet altijd één moment is, en dat een land ook na het schrappen van de straf nog met het idee ervan kan blijven worstelen.
Colofon
De jaartallen over Turkije en Nederland zijn te controleren via de Turkse parlementaire registratie van wet 5218, de Raad van Europa over de afschaffing van de doodstraf, de officiële Nederlandse wet uit 1870 en de toelichting op artikel 114 van de Grondwet. De actuele informatie over Pike komt uit Associated Press.
Over de schrijver: Roland Tel
Drent in Şuhut sinds 2021. Ik schrijf over het dagelijks leven, emigreren en fotograferen in Turkije, en alles wat ik hier zelf meemaak. Lees meer over mij.
Heb je naar aanleiding van dit verhaal een vraag, of wil je graag een samenwerking aangaan?
Neem dan even contact met mij op via het contactformulier.